Op 15 juni 2012 maakte de hoofdredacteur van het gerenommeerde Nederlandse persbureau Geassocieerde Pers Diensten (GPD) Jos Timmers bekend dat het agentschap na 75 jaar zou worden opgeheven. De opheffing hing om meerdere redenen al langer in de lucht, maar is per 31 december definitief. Directe aanleiding was de stap van krantenconcern Wegener, dat er toe besloot een eigen uit bezuinigingsoverwegingen een persdienst op te zetten voor haar assortiment regionale kranten (7 in totaal). Insourcing. Wegener stapte uit het verenigingsverband van kranten(concerns) die bij de GPD is aangesloten: een kwart van de afnemers verdween en dus was er volgens het al noodlijdende persbureau geen financieel draagvlak meer.
GPD leverde met reportages, sfeer- en achtergrondverhalen kwaliteitsjournalistiek, maar Wegener dacht het zelf goedkoper te kunnen oplossen. Per 1 oktober 2012 ging het nieuwe persbureau, met de naam Wegener Persdienst (WPD), van start. 13 van de 125 medewerkers van de GPD, inclusief buitenlandcorrespondenten, konden de overstap naar de WPD maken, anderen werden met een afvloeiingsregeling op straat gezet.
Er zijn nog twee andere grote persbureaus over in het Nederlandse medialandschap, te weten het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) en Novum. Zij nemen beiden een eigen positie in als nieuwsleveranciers voor landelijke media (zij leveren een basisnieuwsdienst, met name gericht op sec de actualiteit) en verschillen hiermee van de GPD. Toch zijn ook ANP en Novum onderhevig aan dezelfde dreiging die de GPD de nek om heeft gedraaid, te weten: krantenconcerns die door fusies zo groot zijn geworden, zoveel titels beheren, een duidelijk winstoogmerk hebben, en door de financiele crisis op de nieuwsmediamarkt het persbureau-abonnement kunnen gaan zien als een kostenpost. Een kostenpost die in aanmerking komt voor sanering. Mijn stelling luidt dan ook:
Insourcing van persdiensten door uitdijende mediaconcerns is een onvermijdelijke ontwikkeling die het voortbestaan van de twee (nationale) persbureaus acuut bedreigd
Vroegere en actuele situatie persbureaus toegelicht
Het ANP was lang het enige persbureau in Nederland dat er toedeed. Opgericht in 1934, was het ANP in stichtingsvorm jarenlang eigendom van de dagbladen. ANP vervulde de binnenlandse persbureaufunctie voor vrijwel alle nieuwsmedia in Nederland. In 1999 kondigde zich een verandering aan.
Een groepje kleine bureaus wilde door middel van een samenwerking meer pluriformiteit in het persbureaulandschap creeeren en richtte in dat jaar in Amsterdam persbureau Novum op. Er was ineens concurrentie op de markt, en nog van een prijsvechter ook. Novum bood praktisch dezelfde diensten als het ANP voor de helft van het geld.
In het begin had ANP nog weinig te duchten van Novum, dat logischerwijs nog niet kon bogen op een uitgebreid klantenbestand. In de jaren die daarop volgden tot nu zien steeds meer media de diensten van Novum echter als een goedkoper alternatief.
Minder afhankelijk van het ANP
In 2001 veranderde er iets cruciaals aan de positie van het ANP. De organisatie werd van een stichting een BV, met een aantal krantenuitgevers als aandeelhouder. Daardoor werd het ANP, net als Novum, een marktpartij. De vanzelfsprekendheid waarmee kranten de diensten afnamen bij het ANP is er ineens niet meer.
Het ANP is anno 2012 nog steeds het grootste persbureau van Nederland, met 200 journalisten en een honderdtal freelancers in dienst Novum moet het doen met 90 journalisten en ongeveer 40 freelancers. De meeste landen in de wereld hebben 1 nationaal persbureau. Nederland is het enige land ter wereld met twee agentschappen die elkaar op nationaal niveau beconcurreren.
Steeds meer grote krantentitels en online media kiezen vanwege de prijs voor Novum, dat inmiddels net als het ANP vrijwel alle media bedient. Grote vissen zijn Metro, NRC Handelsblad, Het Financieel Dagblad, nu.nl, nrc.next en de radiostations Decibel en Arrow Jazz.
ANP wilde bij monde van algemeen directeur Marcel van Lingen ook na herhaaldelijk aandringen niet aan deze visie meewerken. Novum was daar wel toe bereid.
Rol van de mediaconcerns vroeger en nu
Er zijn op dit moment drie grote mediaconcerns in Nederland: de Telegraaf Media Groep (TMG), De Persgroep (onder andere de Volkskrant en het AD) en Wegener. Alle grote kranten behalve het NRC en nrc.next (stand-alone in het mini-concern NRC Media) zijn ondergebracht bij deze drie conglomeraten. Dat NRC een stand-alone titel is, is een unicum in het huidige Nederlandse (nieuws)medialandschap. Door fusies en overnames van talloze krantenuitgeverijen door concerns (die zich in de jaren 60, 70 en 80 al in kleinere verbonden hadden verenigd) heeft er de afgelopen jaren massaal schaalvergroting plaatsgevonden.
“In de jaren negentig waren de oplages en de opbrengsten uit advertenties zodanig dat veel krantenconcerns voortreffelijke rendementen haalden” - Commissie-Brinkman “De toekomst van de dagbladen” (2009)
Twintig jaar geleden waren het nog gouden tijden voor de dagbladenconcerns. Onder druk van de toen al teruglopende abonneeaantallen en de langzaam afkalvende advertentiemarkt (zie grafiek) was schaalvergroting de enige manier voor veel dagbladen om hun bestaansrecht veilig te stellen.
De almaar uitdijende concerns staan onder druk om te bezuinigen op serieuze media. De economische crisis, de dalende oplages- en advertentie-inkomsten zijn daar debet aan. Nick Davies schrijft in Flat Earth News dat de concerns, die het beleid uitstippelen, puur en alleen op winst gefixeerd zijn en er absoluut niet voor terugdeinzen om te beknibbelen op het redactionele budget. Hij zegt dat de kwaliteitsjournalistiek daardoor de afgelopen 20 jaar steeds zeldzamer wordt.
* Het teruglopende aandeel advertenties voor dagbladen in vergelijking met andere media. Door de rappe digitalisering sinds eind jaren 90 is er van een verbetering op de markt voor printtitels nooit meer sprake geweest. - TNO-rapport “Onderzoek naar reclame-bestedingen in Nederland” (2010)
Hoofdstuk 1 (Pro-argumenten)
“De sterke concentratie op de Nederlandse markt voor nieuwsmedia leidt tot de dreiging voor persbureaus dat de grote concerns de productie van nieuws volledig gaan insourcen. Waar in de versnipperde dagbladenmarkt decenniageleden een dwingende economische logica bestond om collectieve arrangementen in te richten, leidt de huidige mediaconcentratie tot het tegendeel: zelf doen in plaats van uitbesteden” - TNO-rapport “Zijn de persbureaus te verslaan?” (2011)
“Ons grootste gevaar is de concerns die denken dat ze het allemaal zelf kunnen en willen”, geeft operationeel directeur van Novum Arno de Keizer toe. “Wij weten dat er over insourcing wordt gesproken. Dat horen wij, want we spreken met onze klanten. Maar ik geloof niet dat zo’n stap aantrekkelijk is voor de concerns. Het instandhouden van het Novum-abonnement kost de concerns, ook op termijn, veel minder in vergelijking met als ze het zelf zouden optuigen. Daar ben ik van overtuigd.”
Rene van Zanten, algemeen directeur van het Stimuleringsfonds voor de Pers ziet insourcen als een optie voor concerns: “Het hangt af van de schaalgrootte van de conglomeraten. Ik begrijp wel dat de hoge bazen zoiets hebben van: als je het zelf doet, heb je het meer naar je zin. Op termijn kost dat ze gewoon veel minder. Wegener kon deze stap klaarblijkelijk maken, maar of De Persgroep en TMG dat ook kunnen weet ik niet”
Frustrerend
Het enige fatale voorbeeld van insourcing in Nederland is nog altijd GPD - Wegener. De toenmalige GPD-hoofdredacteur Marcel van Lingen (saillant genoeg sinds 2011 algemeen directeur bij ANP) heeft het onheil van insourcing in 2007 geprobeerd de kop in te drukken door te bekijken of het dienstenpakket van de GPD kon worden uitgebreid met een basisnieuwsdienst, zoals Novum die biedt. Daarom ging de GPD een samenwerking aan met Novum: “Die proef liep een jaar en was een journalistiek succes”, zegt de huidige hoofdredacteur Jos Timmers. “Het was een initiatief om ons op een andere manier te organiseren. De regionale kranten die een GPD-abonnement hadden, zitten voor hun kale nieuwsberichten ook bij het ANP. Wij zouden die taken dan van het ANP overnemen. De bereidwilligheid bij de kranten zelf was er. Uiteindelijk is het project om concern-strategische redenen de nek omgedraaid doordat Wegener bij het ANP ineens grote kortingen kon bedingen. Dat is ontzettend frustrerend geweest”, schetst Timmers de gang van zaken. Het gevolg is bekend. De GPD houdt per 31 december 2012 op te bestaan.
Algemeen directeur van de Telegraaf Media Groep Frank Volmer: “Natuurlijk moeten ook wij op rigide wijze bezuinigen. Maar een persbureau als basisvoorziening blijft vooralsnog voordeliger dan allemaal eigen redacties. Daarom hebben wij in beginsel niet de ambitie om zelf zo’n apparaat op te tuigen voor onze merken”. Volmer spreekt hiermee de dreigingsanalyse van het TNO-rapport over de persbureaus van Paul Rutten en Mijke Slot tegen.
Nieuwbakken hoofdredacteur van de Wegener Persdienst (WPD) Kees Pijnappels over de reden van insourcing bij Wegener: “We wilden volledige zeggenschap over de nieuwsproductie. Ook wilden we beter inspelen op de specifieke formules van onze titels, en, we hebben nu beschikking over de auteursrechten. Goedkoper uit zijn is niet de doelstelling, zoals je misschien zou denken.”
“Het optuigen gaat tot dusver erg goed. Het is veel werk, maar er zijn geen obstakels geweest. Kijk, het eerste jaar zullen we niet voordeliger uit zijn. Maar na verloop van tijd zal het zich gaan uitbetalen.”
Insourcen van bestaande persdiensten
Het insourcen kan natuurlijk ook op een andere manier vormkrijgen. De concerns starten geen eigen persdienst, maar nemen ANP of Novum gewoon over. Novum-directeur De Keizer: “Wij zijn niet benaderd om overgenomen te worden. Bovendien is onze toekomst redelijk gewaarborgd. Het ANP kalft af, wij blijven er klanten bij krijgen. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat die trend zich niet doorzet. Ik denk dat er harder over wordt gesproken om ons of het ANP onder druk te zetten dan dat er daadwerkelijk een concreet plan is”, meent de Keizer. Over een overname in de nabije toekomst hult hij zich in nevelen: “Dat is een rekensom die dan gemaakt moet worden.
“Het is een meer voor de hand liggende optie dan zelf iets starten, maar absoluut geen concrete”, benadrukt TMG-baas Volmer. “Als een persbureau klanten zou verliezen, zouden we een dergelijke stap kunnen overwegen. Maar het is zeer ongebruikelijk dat een klant een bureau overneemt.”
WPD-hoofdredacteur Kees Pijnappels ziet ANP en Novum wel als potentiële targets voor overname:: “Het zijn twee zelfstandige bedrijven die wellicht ja zullen zeggen tegen een bod dat hoog genoeg is. Maar stel nou dat TMG ANP opkoopt. Dan raken ze De Persgroep als klant kwijt, en dat willen ze niet. Zoiets is dus niet reëel en ook onverstandig, in verband met de schijn van partijdigheid.”
Hoofdstuk 2 (Contra-argumenten)
“Het persbureau is door het internet niet langer de noodzakelijke gateway om bij de nieuwsconsument terecht te komen. Corporate news komt ook direct via de eigen media van bedrijven in de openbaarheid. Hot news wordt door gebruikers gedeeld via sociale media, zoals Twitter. Dat maakt de persbureaus minder relevant en vervangbaar.” - Vermaas & Janssen “Het persbureau in perspectief” (2007)
Hoe reëel is de dreiging van insourcing eigenlijk? En biedt insourcing ook kansen? Wat kunnen de persbureaus zelf doen om hun positie te verstevigen?
Onafhankelijke filter
“Door de digitalisering en de bijbehorende massa-output van nieuws en pr hebben de persbureaus juist een steeds belangrijker wordende taak”, betoogt Rene van Zanten van het Stimuleringsfonds voor de Pers. “Het filteren van dat nieuws tot een neutraal eindproduct is cruciaal. Omdat ANP of Novum geen direct belang hebben zullen zij naar goeddunken en met ervaring een gewogen nieuwsselectie maken. Het insourcen van persdiensten door bijvoorbeeld TMG zou in theorie de onafhankelijkheid van de berichtgeving kunnen aantasten. Indien er door die marktontwikkelingen geen leidend neutraal persbureau meer kan bestaan, zou ik dat een slechte zaak vinden. Daarom ben ik een groot voorstander van minimaal 1 nationaal, onafhankelijk persbureau.”
Van Zanten voegt daaraan toe: “Als de onafhankelijkheid niet in het geding is, kan een derde, grote persdienst natuurlijk positief van invloed zijn, door voor meer pluriformiteit en beweging op de markt zorgen. Dat vind ik prima, op voorwaarde dat een instituut als het ANP maar blijft bestaan.”
GPD-hoofdredacteur Jos Timmers gelooft niet dat de concerns ANP en Novum zomaar laten vallen ten faveure van een eigen persdienst: “Onze situatie was anders, omdat wij in een verenigingsverband werkten. Kijk, er wordt in de top zeker kritisch gekeken naar vragen als ‘wat levert een persbureau nou eigenlijk op?’. Een persbureau is alleen nog maar handig voor de absolute basisfunctie, zoals Novum dat nu exploiteert. Ik geloof dat er altijd behoefte zal blijven aan zo’n noodverband dat 24 uur per dag draait.”
Innovaties
Om eventuele dreigingen in het onvoorspelbare medialandschap af te wenden breidt het ANP haar dienstenpakket uit. Behalve afnemers in de media-industrie is er ook een businessvleugel. Buiten de reguliere teksten, foto’s en video’s bevat het bijgeschaafde portfolio van ANP webcrawldiensten, (online) media-analyses en monitoring daarvan voor bedrijven en digitale knipseldiensten. De groeipoot “ANP in opdracht” maakt journalistieke producties (foto, tekst en video) voor niet media-bedrijven en is onafhankelijk.
Ook Novum is hard bezig naast de traditionele journalistieke werkzaamheden op commercieel vlak te innoveren: “Er zit nog heel veel rek in die sector. We leveren bedrijven nieuws op maat, door op keywords uit te leveren. Dat is nieuw. Verder verbeteren we onze it-systemen doorlopend zodat we steeds sneller het nieuws de wereld in kunnen brengen, zowel tekst als radio (dat niet live is, red.)”
“Als je niet van advertentie-inkomsten kan leven omdat mensen niet meer voor een krant willen betalen, moet je meer commerciële activiteiten toevoegen.”
Concluderend
“We hebben te maken met een systeem dat onbeheersbaar doordendert, waarbij de logica van de commercie de journalistieke vereisten naar believen verdringt.” – Flat Earth News, Nick Davies (2010)
Is insourcing door uitdijende mediaconcerns een onvermijdelijke ontwikkeling die het voortbestaan van de twee nationale persbureaus acuut bedreigd? Mijn conclusie is: niet acuut, al hangt dit constant samen met de almaar afkalvende financiële situatie van de bureaus en hun innovatieprojecten.
Al mijn bronnen beargumenteren, in tegenstelling tot passages uit de twee geraadpleegde rapporten over het persbureaulandschap, dat hoewel de digitalisering de nieuwsindustrie blijvend heeft veranderd, er altijd behoefte zal blijven aan een collectieve basisvoorziening die het nieuws filtert en selecteert. Het zelf optuigen van zo’n dienst heeft, in ieder geval voor TMG, teveel voeten in aarde. Insourcing is dus geen acute dreiging.
Het opkopen van ANP of Novum door een concern is een reëlere mogelijkheid. Het werd door zowel De Keizer als Volmer ontkent, maar niet uitgesloten. In de gesprekken met beide topmannen proefde ik een zweem van bereidwilligheid. Zolang ANP en Novum door innovatie, het harder aanpakken van free-riden en het binden van nieuwe klanten zichzelf staande kunnen houden, is zo’n stap niet aan de orde. Maar als nieuwe bezuinigingen of ontslagrondes bij de agentschappen de directies doen spartelen, worden de bureaus voor overname commercieel aantrekkelijk voor de concerns. En dat de concerns van fusies, overnames en schaalvergroting houden, dat weten we.
De kritiek is dat een bureau dan in beheer van een concern opereert, wat de schijn van partijdigheid kan opwekken. Dat is volgens mij geen gewenste situatie.
ANP en Novum helpen elkaar niet. Ze voeren een harde concurrentiestrijd om de gunst van de klant, die steeds scherpere prijzen kan bedingen. Vooral ANP heeft het moeilijk. Het persbureau heeft het imago van betrouwbaar journalistiek instituut met een breed portfolio, maar dat kost geld. Klanten die weglopen naar Novum zetten de financiële positie van ANP verder onder druk. Het is mijns inziens nog maar de vraag of ANP kan bouwen op innovatie als de klassieke persdienst niet innoveert. Het bureau schrijft net als 10 jaar geleden naast het basisnieuws nog steeds de uitgebreidere (achtergrond)verhalen. Dat kost tijd en geld terwijl de vraag er naar is gedecimeerd.
De Keizer verwoordde het treffend: “ANP snijdt met haar ‘kwaliteitscontent’ in het DNA van de krant. Wij signaleren en attenderen: dat laat het DNA van een mediamerk onberoerd. Dat is de toekomst van het persbureau. De vraag is: kunnen zij dat goedkoper dan wij? Dat denk ik niet.”
Geen opmerkingen:
Een reactie posten