Het interview met Jack de Vries (mei 2009) over de JSF, afgenomen op het ministerie van Defensie in Den Haag, voor het vak Interviewen als Genre (jaar 1).
Geen alternatieven JSF volgens de Vries
door Tamer Salah,
Mat Herben steekt zijn hand omhoog. De rest van de LPF fractie heft volgzaam. Een kamermeerderheid was onafwendbaar, en zo geschiedde dan ook. In 2002 nam het toenmalige kabinet de definitieve beslissing deel te nemen aan het Joint Strike Fighter-programma. Het gevechtsvliegtuig, ook wel F-35 genaamd, zou op de lange termijn onze F-16 moeten vervangen.
Geen alternatieven JSF volgens de Vries
door Tamer Salah,
Mat Herben steekt zijn hand omhoog. De rest van de LPF fractie heft volgzaam. Een kamermeerderheid was onafwendbaar, en zo geschiedde dan ook. In 2002 nam het toenmalige kabinet de definitieve beslissing deel te nemen aan het Joint Strike Fighter-programma. Het gevechtsvliegtuig, ook wel F-35 genaamd, zou op de lange termijn onze F-16 moeten vervangen.
Nederland werd “Level 2 partner”, wat zoveel
betekent dat ons land intensief zal meeparticiperen in het hele traject, tot en
met de uitlevering. Van ontwikkelingsfase, testfase tot productiefase. Het
voordeel van deze nauwe samenwerking met de Verenigde Staten en Groot-Brittannie
behelst onder meer dat we de expertise in huis hebben en in de toekomst de
toestellen zelf kunnen gebruiken, produceren en verkopen. Dat levert
werkgelegenheid en kennisontwikkeling op, wat weer goed is voor de economie.
Een meesterlijke zet, zou je zeggen.
Toch namen de twijfels al snel toe. Was het wel zo’n gouden greep? Zowel binnenlandse als buitenlandse critici beoordeelden het project als riskant, vooral vanwege de financiële onzekerheid. Nota bene de Amerikaanse rekenkamer kraakte het project tot op het bot af, voornamelijk in de rol van waarschuwende heelmeester naar de eigen overheid, maar zeker ook richting de partners. Niet alleen de kosten zouden torenhoog uitvallen, ook de technische superioriteit van het toestel – waar veel mee werd gepronkt – zou twijfelachtig blijken.
Anno 2009 is het publieke wantrouwen alleen maar versterkt. De kredietcrisis is het nieuwste wapen van critici tegen het dure project. De vaste Kamercommissie voor Defensie staat sceptisch tegenover de “JSF” en versterkt met haar houding de roep om alternatieven of uitstel. Is dat überhaupt nog mogelijk? De ontwikkelingsfase is bijna voltooid, er is ruim geïnvesteerd en fabrikanten als Stork staan te popelen om JSF-orders te verwerken. De testfase staat voor de deur, en het is aan staatssecretaris Jack de Vries om op woensdag 15 april de Kamer te overtuigen van zijn gelijk. Want hij weet het wel: de JSF-moet er komen.
Het door Jack de Vries afgelegde pad is wat je noemt een ‘succesverhaal’. De ex spindokter loodste Jan-Peter Balkenende in verkiezingstijd als zijn stuwende kracht over de eindstreep. Collega CDA-er Cees van der Knaap hield het Defensie nest vijf jaar warm, tot hij burgemeester van Ede werd. Eind 2007 werd de Vries beëdigd als nieuwe staatssecretaris.
Waar bent u op dit moment met betrekking tot de JSF vooral mee bezig?
De Tweede Kamer heeft een deadline gesteld van 1 april om een hoop stukken nog bij Kamer te krijgen. Dat zijn series vragen, brieven en onderzoeksrapporten. Er wordt hard gewerkt op het ministerie om die deadline te halen. Als staatssecretaris zit je aan het eind van de lijn. Veel lezen dus, dezer dagen.
Er is momenteel veel te doen over de alternatieven voor de JSF, de Saab en de Advanced-F16. Heeft u ooit overwogen om de JSF vaarwel te zeggen ten gunste van een ander gevechtsvliegtuig?
Ik was heel benieuwd naar de kandidatenvergelijking, waarvan we de uitkomst afgelopen december hebben gekregen. Tot op dat moment heb ik me ook redelijk op de vlakte gehouden over mijn eigen voorkeur. Ik heb wel altijd eerlijk gezegd: we doen al jaren mee aan het project dus er is nogal wat geld in geïnvesteerd. Sinds de uitkomst van de vergelijking ben ik wel vol voor de JSF gaan staan.
U heeft zelf gezegd dat het Zweedse Saab niet echt heeft meegewerkt.
Dat geldt niet voor de kandidatenvergelijking, daaraan heeft Saab volledig meegewerkt en dat is dan ook goed inzichtelijk gemaakt. Die vergelijking ging over kwaliteit, prijs en levensduur. Vervolgens wilde de Tweede Kamer
aanvullende gegevens op het punt van geluid. En tijdens die metingen hebben we inderdaad niet alle cijfers gekregen zoals we die graag zouden willen hebben.
“De Gripen van Saab is niet goedkoper dan de Joint Strike Fighter”, dat zijn uw woorden. Maar hoe kunt u dit weten aangezien er voor de JSF nog geen
definitief kostenplaatje bekend is? Er zou nog vijf miljard aan extra kosten ingecalculeerd moeten worden. De toestellen zijn nu geraamd op 30, 40 miljoen dollar. Dat zou uitlopen richting de 80, 90 miljoen. Het is dus helemaal nog niet duidelijk. Hoe kunt u dan zeggen dat de JSF goedkoper is?
Dat heb ik niet gezegd, dat is gebleken uit de vergelijking. Die is gemaakt op basis van de prijsopgaaf die de producenten zelf hebben gedaan. Dat geldt voor Saab niet anders dan voor de JSF. Dat is één. Twee, men roept steeds: er is nog geen prijs bekend. Dat is onzin, want al jaren rapporteren we aan de Kamer dat de prijs waarop we nu hebben begroot 49,5 miljoen dollar bedraagt per vliegtuig. Die prijs is dus wel bekend. Het lastige is dat je natuurlijk niet in de toekomst kunt kijken dus je weet niet wat de dollarkoers zal doen.
Wat is er tegen een ander alternatief? Bijvoorbeeld, oude F16’s moderniseren?
De F-16’s die wij in ons bezit hebben stammen uit het begin van de productie, namelijk blok 15. We zijn nu al bij blok 60. Qua ontwikkeling een heel stuk verder. Het is een lichter type F-16 dan nu wordt geproduceerd. Dat kun je niet blijven aanpassen. In 2023 is de uitfasering van de F-16 voltooid en vertrekt het laatste toestel. Dan is er zo’n beetje tegen de veertig jaar mee gevlogen in Nederland en hebben ze hun levensduur echt wel bereikt, ook wat betreft het aantal voorgeschreven vlieguren.
Toch namen de twijfels al snel toe. Was het wel zo’n gouden greep? Zowel binnenlandse als buitenlandse critici beoordeelden het project als riskant, vooral vanwege de financiële onzekerheid. Nota bene de Amerikaanse rekenkamer kraakte het project tot op het bot af, voornamelijk in de rol van waarschuwende heelmeester naar de eigen overheid, maar zeker ook richting de partners. Niet alleen de kosten zouden torenhoog uitvallen, ook de technische superioriteit van het toestel – waar veel mee werd gepronkt – zou twijfelachtig blijken.
Anno 2009 is het publieke wantrouwen alleen maar versterkt. De kredietcrisis is het nieuwste wapen van critici tegen het dure project. De vaste Kamercommissie voor Defensie staat sceptisch tegenover de “JSF” en versterkt met haar houding de roep om alternatieven of uitstel. Is dat überhaupt nog mogelijk? De ontwikkelingsfase is bijna voltooid, er is ruim geïnvesteerd en fabrikanten als Stork staan te popelen om JSF-orders te verwerken. De testfase staat voor de deur, en het is aan staatssecretaris Jack de Vries om op woensdag 15 april de Kamer te overtuigen van zijn gelijk. Want hij weet het wel: de JSF-moet er komen.
Het door Jack de Vries afgelegde pad is wat je noemt een ‘succesverhaal’. De ex spindokter loodste Jan-Peter Balkenende in verkiezingstijd als zijn stuwende kracht over de eindstreep. Collega CDA-er Cees van der Knaap hield het Defensie nest vijf jaar warm, tot hij burgemeester van Ede werd. Eind 2007 werd de Vries beëdigd als nieuwe staatssecretaris.
Waar bent u op dit moment met betrekking tot de JSF vooral mee bezig?
De Tweede Kamer heeft een deadline gesteld van 1 april om een hoop stukken nog bij Kamer te krijgen. Dat zijn series vragen, brieven en onderzoeksrapporten. Er wordt hard gewerkt op het ministerie om die deadline te halen. Als staatssecretaris zit je aan het eind van de lijn. Veel lezen dus, dezer dagen.
Er is momenteel veel te doen over de alternatieven voor de JSF, de Saab en de Advanced-F16. Heeft u ooit overwogen om de JSF vaarwel te zeggen ten gunste van een ander gevechtsvliegtuig?
Ik was heel benieuwd naar de kandidatenvergelijking, waarvan we de uitkomst afgelopen december hebben gekregen. Tot op dat moment heb ik me ook redelijk op de vlakte gehouden over mijn eigen voorkeur. Ik heb wel altijd eerlijk gezegd: we doen al jaren mee aan het project dus er is nogal wat geld in geïnvesteerd. Sinds de uitkomst van de vergelijking ben ik wel vol voor de JSF gaan staan.
U heeft zelf gezegd dat het Zweedse Saab niet echt heeft meegewerkt.
Dat geldt niet voor de kandidatenvergelijking, daaraan heeft Saab volledig meegewerkt en dat is dan ook goed inzichtelijk gemaakt. Die vergelijking ging over kwaliteit, prijs en levensduur. Vervolgens wilde de Tweede Kamer
aanvullende gegevens op het punt van geluid. En tijdens die metingen hebben we inderdaad niet alle cijfers gekregen zoals we die graag zouden willen hebben.
“De Gripen van Saab is niet goedkoper dan de Joint Strike Fighter”, dat zijn uw woorden. Maar hoe kunt u dit weten aangezien er voor de JSF nog geen
definitief kostenplaatje bekend is? Er zou nog vijf miljard aan extra kosten ingecalculeerd moeten worden. De toestellen zijn nu geraamd op 30, 40 miljoen dollar. Dat zou uitlopen richting de 80, 90 miljoen. Het is dus helemaal nog niet duidelijk. Hoe kunt u dan zeggen dat de JSF goedkoper is?
Dat heb ik niet gezegd, dat is gebleken uit de vergelijking. Die is gemaakt op basis van de prijsopgaaf die de producenten zelf hebben gedaan. Dat geldt voor Saab niet anders dan voor de JSF. Dat is één. Twee, men roept steeds: er is nog geen prijs bekend. Dat is onzin, want al jaren rapporteren we aan de Kamer dat de prijs waarop we nu hebben begroot 49,5 miljoen dollar bedraagt per vliegtuig. Die prijs is dus wel bekend. Het lastige is dat je natuurlijk niet in de toekomst kunt kijken dus je weet niet wat de dollarkoers zal doen.
Wat is er tegen een ander alternatief? Bijvoorbeeld, oude F16’s moderniseren?
De F-16’s die wij in ons bezit hebben stammen uit het begin van de productie, namelijk blok 15. We zijn nu al bij blok 60. Qua ontwikkeling een heel stuk verder. Het is een lichter type F-16 dan nu wordt geproduceerd. Dat kun je niet blijven aanpassen. In 2023 is de uitfasering van de F-16 voltooid en vertrekt het laatste toestel. Dan is er zo’n beetje tegen de veertig jaar mee gevlogen in Nederland en hebben ze hun levensduur echt wel bereikt, ook wat betreft het aantal voorgeschreven vlieguren.
De
nieuwe editie is de Advanced-F16. Geschikt?
Mijn bezwaar tegen de Advanced-F16 is dat je met die keus geen ontwikkeling doormaakt naar een nieuwe generatie gevechtsvliegtuigen.
Gezien de crisis zouden we het geld goed kunnen gebruiken op andere posten. Is uitstellen een mogelijkheid?
De aanschaf van de JSF is sowieso gespreid over twintig jaar, dus dat is al behoorlijk gefaseerd. Als je kijkt naar dit kabinet dan schaft men slechts twee testvliegtuigen aan en wordt de eerste handtekening gezet voor twee productievliegtuigen. Feitelijk beslist dit kabinet dus slechts over vier toestellen. Dat betekent dat je er financieel niet zoveel mee kunt besparen om nu te besluiten het toch maar niet te doen. De productiekosten kun je indertijd nog verder uitspreiden ja, dat zou kunnen. Wat we niet kunnen uitstellen, is de testfase. Dat is een deadline die mei 2010 verloopt. Daarom staan we nu voor de keuze: willen we meedoen, dan moeten we in april beslissen. Anders is die kans verloren.
Hoe groot schat u de kans op momenteel in dat er voor het einde van april twee F35-testtoestellen (voorloper JSF, red.) worden aangekocht?
Het debat in de Kamer moet nog plaatsvinden; daar zal ik een meerderheid voor me moeten zien te winnen. Als de Kamer het goedkeurt kunnen we de contracten gaan tekenen. In het coalitieakkoord hebben we echter al afgesproken dit te gaan doen: desalniettemin blijft het debat blijft wel belangrijk.
Wat zijn de directe consequenties voor de kosten als in april wordt besloten te investeren in de testtoestellen? Moet daar gelijk veel geld voor vrijgemaakt gaan worden?
Nee, want we hebben sowieso al veel in de JSF geïnvesteerd. Dat vergeet men nog weleens. Als we stoppen met dit project, dan gooien we 1 miljard euro aan belastinggeld weg. Ook voor de testfase zijn al de nodige papieren getekend. Besluiten we er toch vanaf te zien, dan moeten we hetgeen we voor getekend hebben (onderdelen, andere bouwfabricaten, red.) weer verkopen. Al met al kun je maximaal slechts zeventig miljoen besparen.
Is het niet zo dat u gewoon weinig anders meer kunt dan doorzetten; dat het al teveel geld heeft gekost? Ook al zou u het willen, u kunt er niet meer vanaf.
Ik vind dat de Kamer dat wel moet meewegen. Dat je niet kunt instemmen, ik mijn handtekening zet en dan op het laatste moment zeggen: we gaan toch niet verder. Het is echter onderdeel van het politieke proces dat gedachten veranderen. Maar laten we het bekijken op het niveau van argumenten en feiten, niet louter op basis van politieke gevoeligheden.
Op 15 april is dat debat in de Kamer. Gaat er dan gelijk een beslissing vallen?
We hebben tot eind april uitstel gekregen van de Amerikaanse regering om ons besluit kenbaar te maken. Het wordt een ja of een nee.
To the point: of het doorgaat of niet, waar hangt het nu het meest vanaf?
Toch van wat de Kamer ervan vindt.
Als zij ‘nee’ zeggen, is dat bindend u zou u het ook naast u neer kunnen leggen? U heeft immers een beslissende functie.
De Kamer beslist in ons politieke stelsel. Wijs ik hun advies af, dan loop ik het risico een motie van wantrouwen aan mijn broek te krijgen. Daar zal ik dus rekening mee moeten houden.
U bent zelf wel heel overtuigd van de voordelen van het vliegtuig he?
We hebben een heleboel dingen gedaan die we de Kamer hadden toegezegd. Uit de vergelijking bleek dat de JSF het goedkoopste en tevens het beste vliegtuig is. Dat telt. Het is een project dat aanvankelijk ook is begonnen vanwege de economische ontwikkelingen in Nederland. Het levert orders op voor grote fabrikanten die bij het project zijn betrokken. Als je gaat praten met studenten in Delft van de lucht- en ruimtevaarttechniek dan zie je dat er veel studie- en stageplekken aan vasthangen. Dat is van belang voor de kenniseconomie. De JSF wordt wereldwijd het toestel dat het meest verkocht gaat worden. Daar pakken we voordelen van omdat we hebben geparticipeerd in de ontwikkeling.
Stel dat we in het JSF-testprogramma van de VS komen, wat zijn dan de ontwikkelingen die op de planning staan?
We beslissen dit jaar over één testvliegtuig, dat komt er in 2011. Het volgende bestellen we volgend jaar en komt in 2012. Dan begint men met de voorbereidingen: pas daarna gaat de testfase echt beginnen.
Het CPB zegt dat de werkgelegenheid met de komst van de JSF er helemaal niet zo op vooruit gaat. Wat vindt u daarvan?
Ze erkennen dat er werkgelegenheid bij komt: 44.000 manjaren. Alleen wat zeggen ze erbij: wij denken dat die manjaren andere banen gaan verdringen. Dus voor iedere JSF-baan, wordt er een andere technische baan in Nederland weggedrukt omdat er te weinig personeel zou zijn.
Dat is het uitgangspunt van het CPB. Dat zou misschien vorig jaar nog gelden met alle krapte op de arbeidsmarkt en een snerend tekort aan technisch personeel. Nu, met de perspectieven die we hebben vanwege de economische crisis, vind ik dat een wat onzinnig argument. Want we weten dat we vanaf 2010 weer 9% werkloosheid hebben in het land, ook van technici. Dus dat argument van verdringing, dat begrijp ik niet zo goed.
U heeft de bevindingen van het CPB afgedaan als onbruikbaar vanwege hun macro-economische benadering. Niet geschikt voor dit onderwerp. Waarom?
In die modellen zit niet de ‘waardering’ voor een baan. Je kunt naar hun maatstaven evengoed eieren verkopen als vliegtuigen bouwen. Dat wordt niet uitgedrukt in hoog-technologische waarde en daarmee economische potentie. Terwijl juist alles in Nederland qua economische discussie te doen is over het feit: kunnen wij innovatief onszelf blijven ontwikkelen. Dan is een aandeel hebben in de luchtvaartsector er wél één die van belang is.
Hoofd van het JSF-project Charles Davis raamde de gemiddelde kostprijs per vliegtuig onlangs op 80 a 90 miljoen. Defensiespecialist in de VS Winslow Wheeler noemde de JSF in februari een “kolossale miskoop” en adviseerde de Commissie zich nergens aan te committeren. Hij zei het bedrag per object wellicht uitloopt richting de 100, 120 miljoen. Wat vindt u van deze uitlatingen?
Er zijn mensen die het project kritisch volgen. Dat is prima, want het gaat over een hoop geld. Er wordt alleen nogal eens met bedragen gehusseld. 50 miljoen als prijs voor het toestel, daar kun je natuurlijk ook een ander bedrag bij optellen. Namelijk, wat je in de loop der jaren kwijt bent aan onderhoudskosten en exploitatie van het vliegtuig. Dan kom je op een hoger bedrag. Er gingen bedragen over tafel over wat de Israëliërs kwijt waren aan de JSF. Dat was vele malen hoger dan de door ons geraamde kosten. Maar zij rekenden vijftien jaar onderhoud mee. Dat verklaart de verschillen in de bedragen die worden genoemd.
Bovendien kan die meneer Wheeler ook niet in de toekomt kijken. Hij projecteert de explosieve ontwikkeling van de kosten uit het F-22-project dat Amerika in de jaren 90 heeft meegemaakt, met het huidige JSF-project. Dat terwijl het JSF-project van een heel andere origine is dan de F-22. Er wordt nu veel meer met computers gewerkt en in laboratoria getest dan toentertijd.
De Amerikaanse rekenkamer signaleert in haar nieuwste rapport het grootste risico bij de overlap tussen de testfase en de productiefase. Vorig jaar bagatelliseerde u het US-GAO rapport door onder meer te stellen dat ze hun bevindingen “baseren op oude gegevens”. Nu blijkt dat ze het op alle relevante punten bij het rechte eind hebben gehad. Vindt u de meest recente cijfers van de rekenkamer nog steeds nietszeggend of denkt u er nu anders over?
Het gaat hier om een achterhaalde discussie. Veel van de kritiek in het rapport is gebaseerd op de gedachte dat er 169 vliegtuigen gehaald zouden worden en al in een vroeger stadium geproduceerd. En daar baseren ze op: als je dat doet op het moment dat je nog in de ontwikkelingsfase bezig bent, vinden wij dat een risicovol project.
Het naar voren halen van 169 vliegtuigen is niet aan de orde. Als er al een risico is tussen testfase en productiefase, dan is dat in ieder geval geen risico wat Nederland zal raken, om twee redenen: de ontwikkelingskosten worden door Amerika betaald en de eerste productiekosten komen pas vanaf 2014. Dus wij vallen sowieso in de periode dat er geen overlap is tussen die twee fases. Als je het hebt over Nederlandse risico’s, dan raakt dit ons dus niet.
Mijn bezwaar tegen de Advanced-F16 is dat je met die keus geen ontwikkeling doormaakt naar een nieuwe generatie gevechtsvliegtuigen.
Gezien de crisis zouden we het geld goed kunnen gebruiken op andere posten. Is uitstellen een mogelijkheid?
De aanschaf van de JSF is sowieso gespreid over twintig jaar, dus dat is al behoorlijk gefaseerd. Als je kijkt naar dit kabinet dan schaft men slechts twee testvliegtuigen aan en wordt de eerste handtekening gezet voor twee productievliegtuigen. Feitelijk beslist dit kabinet dus slechts over vier toestellen. Dat betekent dat je er financieel niet zoveel mee kunt besparen om nu te besluiten het toch maar niet te doen. De productiekosten kun je indertijd nog verder uitspreiden ja, dat zou kunnen. Wat we niet kunnen uitstellen, is de testfase. Dat is een deadline die mei 2010 verloopt. Daarom staan we nu voor de keuze: willen we meedoen, dan moeten we in april beslissen. Anders is die kans verloren.
Hoe groot schat u de kans op momenteel in dat er voor het einde van april twee F35-testtoestellen (voorloper JSF, red.) worden aangekocht?
Het debat in de Kamer moet nog plaatsvinden; daar zal ik een meerderheid voor me moeten zien te winnen. Als de Kamer het goedkeurt kunnen we de contracten gaan tekenen. In het coalitieakkoord hebben we echter al afgesproken dit te gaan doen: desalniettemin blijft het debat blijft wel belangrijk.
Wat zijn de directe consequenties voor de kosten als in april wordt besloten te investeren in de testtoestellen? Moet daar gelijk veel geld voor vrijgemaakt gaan worden?
Nee, want we hebben sowieso al veel in de JSF geïnvesteerd. Dat vergeet men nog weleens. Als we stoppen met dit project, dan gooien we 1 miljard euro aan belastinggeld weg. Ook voor de testfase zijn al de nodige papieren getekend. Besluiten we er toch vanaf te zien, dan moeten we hetgeen we voor getekend hebben (onderdelen, andere bouwfabricaten, red.) weer verkopen. Al met al kun je maximaal slechts zeventig miljoen besparen.
Is het niet zo dat u gewoon weinig anders meer kunt dan doorzetten; dat het al teveel geld heeft gekost? Ook al zou u het willen, u kunt er niet meer vanaf.
Ik vind dat de Kamer dat wel moet meewegen. Dat je niet kunt instemmen, ik mijn handtekening zet en dan op het laatste moment zeggen: we gaan toch niet verder. Het is echter onderdeel van het politieke proces dat gedachten veranderen. Maar laten we het bekijken op het niveau van argumenten en feiten, niet louter op basis van politieke gevoeligheden.
Op 15 april is dat debat in de Kamer. Gaat er dan gelijk een beslissing vallen?
We hebben tot eind april uitstel gekregen van de Amerikaanse regering om ons besluit kenbaar te maken. Het wordt een ja of een nee.
To the point: of het doorgaat of niet, waar hangt het nu het meest vanaf?
Toch van wat de Kamer ervan vindt.
Als zij ‘nee’ zeggen, is dat bindend u zou u het ook naast u neer kunnen leggen? U heeft immers een beslissende functie.
De Kamer beslist in ons politieke stelsel. Wijs ik hun advies af, dan loop ik het risico een motie van wantrouwen aan mijn broek te krijgen. Daar zal ik dus rekening mee moeten houden.
U bent zelf wel heel overtuigd van de voordelen van het vliegtuig he?
We hebben een heleboel dingen gedaan die we de Kamer hadden toegezegd. Uit de vergelijking bleek dat de JSF het goedkoopste en tevens het beste vliegtuig is. Dat telt. Het is een project dat aanvankelijk ook is begonnen vanwege de economische ontwikkelingen in Nederland. Het levert orders op voor grote fabrikanten die bij het project zijn betrokken. Als je gaat praten met studenten in Delft van de lucht- en ruimtevaarttechniek dan zie je dat er veel studie- en stageplekken aan vasthangen. Dat is van belang voor de kenniseconomie. De JSF wordt wereldwijd het toestel dat het meest verkocht gaat worden. Daar pakken we voordelen van omdat we hebben geparticipeerd in de ontwikkeling.
Stel dat we in het JSF-testprogramma van de VS komen, wat zijn dan de ontwikkelingen die op de planning staan?
We beslissen dit jaar over één testvliegtuig, dat komt er in 2011. Het volgende bestellen we volgend jaar en komt in 2012. Dan begint men met de voorbereidingen: pas daarna gaat de testfase echt beginnen.
Het CPB zegt dat de werkgelegenheid met de komst van de JSF er helemaal niet zo op vooruit gaat. Wat vindt u daarvan?
Ze erkennen dat er werkgelegenheid bij komt: 44.000 manjaren. Alleen wat zeggen ze erbij: wij denken dat die manjaren andere banen gaan verdringen. Dus voor iedere JSF-baan, wordt er een andere technische baan in Nederland weggedrukt omdat er te weinig personeel zou zijn.
Dat is het uitgangspunt van het CPB. Dat zou misschien vorig jaar nog gelden met alle krapte op de arbeidsmarkt en een snerend tekort aan technisch personeel. Nu, met de perspectieven die we hebben vanwege de economische crisis, vind ik dat een wat onzinnig argument. Want we weten dat we vanaf 2010 weer 9% werkloosheid hebben in het land, ook van technici. Dus dat argument van verdringing, dat begrijp ik niet zo goed.
U heeft de bevindingen van het CPB afgedaan als onbruikbaar vanwege hun macro-economische benadering. Niet geschikt voor dit onderwerp. Waarom?
In die modellen zit niet de ‘waardering’ voor een baan. Je kunt naar hun maatstaven evengoed eieren verkopen als vliegtuigen bouwen. Dat wordt niet uitgedrukt in hoog-technologische waarde en daarmee economische potentie. Terwijl juist alles in Nederland qua economische discussie te doen is over het feit: kunnen wij innovatief onszelf blijven ontwikkelen. Dan is een aandeel hebben in de luchtvaartsector er wél één die van belang is.
Hoofd van het JSF-project Charles Davis raamde de gemiddelde kostprijs per vliegtuig onlangs op 80 a 90 miljoen. Defensiespecialist in de VS Winslow Wheeler noemde de JSF in februari een “kolossale miskoop” en adviseerde de Commissie zich nergens aan te committeren. Hij zei het bedrag per object wellicht uitloopt richting de 100, 120 miljoen. Wat vindt u van deze uitlatingen?
Er zijn mensen die het project kritisch volgen. Dat is prima, want het gaat over een hoop geld. Er wordt alleen nogal eens met bedragen gehusseld. 50 miljoen als prijs voor het toestel, daar kun je natuurlijk ook een ander bedrag bij optellen. Namelijk, wat je in de loop der jaren kwijt bent aan onderhoudskosten en exploitatie van het vliegtuig. Dan kom je op een hoger bedrag. Er gingen bedragen over tafel over wat de Israëliërs kwijt waren aan de JSF. Dat was vele malen hoger dan de door ons geraamde kosten. Maar zij rekenden vijftien jaar onderhoud mee. Dat verklaart de verschillen in de bedragen die worden genoemd.
Bovendien kan die meneer Wheeler ook niet in de toekomt kijken. Hij projecteert de explosieve ontwikkeling van de kosten uit het F-22-project dat Amerika in de jaren 90 heeft meegemaakt, met het huidige JSF-project. Dat terwijl het JSF-project van een heel andere origine is dan de F-22. Er wordt nu veel meer met computers gewerkt en in laboratoria getest dan toentertijd.
De Amerikaanse rekenkamer signaleert in haar nieuwste rapport het grootste risico bij de overlap tussen de testfase en de productiefase. Vorig jaar bagatelliseerde u het US-GAO rapport door onder meer te stellen dat ze hun bevindingen “baseren op oude gegevens”. Nu blijkt dat ze het op alle relevante punten bij het rechte eind hebben gehad. Vindt u de meest recente cijfers van de rekenkamer nog steeds nietszeggend of denkt u er nu anders over?
Het gaat hier om een achterhaalde discussie. Veel van de kritiek in het rapport is gebaseerd op de gedachte dat er 169 vliegtuigen gehaald zouden worden en al in een vroeger stadium geproduceerd. En daar baseren ze op: als je dat doet op het moment dat je nog in de ontwikkelingsfase bezig bent, vinden wij dat een risicovol project.
Het naar voren halen van 169 vliegtuigen is niet aan de orde. Als er al een risico is tussen testfase en productiefase, dan is dat in ieder geval geen risico wat Nederland zal raken, om twee redenen: de ontwikkelingskosten worden door Amerika betaald en de eerste productiekosten komen pas vanaf 2014. Dus wij vallen sowieso in de periode dat er geen overlap is tussen die twee fases. Als je het hebt over Nederlandse risico’s, dan raakt dit ons dus niet.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten